DEEL XLVIII: Mickey Mouse und Copyright // Walt Disney, de meester van het merkenrecht //

Het copyright in 1928, het jaar waarin Mickey Mouse voor het eerst werd uitgezonden, beschermde het alleenrecht op intellectueel eigendom voor een periode van precies 28 jaar. Dit werd in die tijd als voldoende beschouwd om het creatieve eigendom te beschermen waarna creaties in het publieke domein terecht kwamen ter gebruik van iedereen die dat wenste. En het is in zekere zin maar goed dat een van de meest succesvolle culturele entrepreneurs van de 20ste eeuw, Walt Disney, vrijelijk kon beschikken over bijvoorbeeld de Fabelen van Aesopus en Alice in Wonderland, zodat hij in zijn vroege carrière een aantal succesvolle animaties kon samenstellen zonder die uit het niets te moeten scheppen, iets dat overigens nooit het sterkste punt van Walt Disney is geweest.

De Disney studio’s kennen wij tegenwoordig vooral van de adaptaties van bestaande verhalen. Van Sneeuwwitje tot Doornroosje, van Tarzan (een jaar na het verstrijken van Kipling’s copyright uitgebracht), tot de Lion King (gebaseerd op een Japanse animatie waarmee Disney begon in het jaar dat de auteur overleed). Is er eigenlijk een Disney productie te vinden die zelfstandig is gecreëerd? Lilo & Stitch, The Aristocats en The Emperor’s New Groove zijn inderdaad geheel en al uit de Disney Studio’s ontstaan maar dit zijn duidelijk niet de iconische werken waar Disney doorgaans mee geassocieerd wordt.  Misschien komen ook recentere producties waar Disney zijn naam aan verbond als Finding Nemo, en  Frozen hiervoor in aanmerking al moet daarbij worden opgemerkt dat deze laatste in zekere zin een adaptatie van het klassieke prinsessenverhaal is en dat Disney over bepaalde scenes copyright zaken heeft moeten voeren omdat ze te veel op andermans materiaal lijken te zijn gebaseerd. Bovendien wordt het creatieve werk tegenwoordig over het algemeen door de Pixar Studios verricht die weliswaar door Disney gekocht zijn maar inhoudelijk autonoom opereren. Al met al is het niet onterecht te stellen dat de kwaliteit van Walt Disney en de studio die hij oprichtte in hoge mate in het herkennen van waardevol materiaal, het maken van technische innovaties, het financieren van producties, het verspreiden van merchandise en boven alles, in het beschermen van het merkenrecht is gelegen.

De vraag of Mickey Mouse niet ook een product van zogeheten ‘plagiaat’ is geweest wordt door de Walt Disney Studio altijd met een eenduidig ‘nee’ beantwoord. De officiële scheppingsmythe van de muis vertelt dat Disney na catastrofale onderhandelingen over de rechten van een eerdere creatie, Oswald the Rabbit, op de trein naar huis een aantal schetsen maakte voor een nieuw karakter waar uiteindelijk Mickey Mouse uit zou ontstaan. Ook wordt daaraan binnen de Disney studio’s nog wel eens de sentimentele frase toegevoegd dat ‘We nooit mogen vergeten dat het allemaal met een Muis begonnen is.’

Dat het Disney imperium uit een muis is ontstaan is staat in zekere zin buiten kijf, maar de vraag welke muis dient zich met enige urgentie aan. Was de inspiratie Ignatz de Mouse uit Krazy Kat die in die periode al 10 jaar populair was?

Was het Micky de Muis in de gedaante van Performotoy, een zeer goed verkocht kinderspeelgoed?

Zou het kunnen dat de eerder uitgebrachte film van Buster Keaton: Steamboat Bill van enige invloed is geweest op de eerste publieke Mickey Mouse film Steamboat Willie? Of werd de inspiratie voor de Muis misschien wel bij een zeven honderd jaar oud fresco in Oost Karinthië opgedaan waarop een mens-figuur met zeer grote oren te zien is die wel erg veel weg heeft van de latere Mickey Mouse?

Het is niet uit te sluiten dat Walt Disney deze bronnen niet kende maar dan nog kunnen we in ieder geval constateren dat de zogeheten ‘Mickey Mouse oren’ eigenlijk gewoon deel zijn van het culturele vocabulaire van de mensen en niet zozeer aan een enkel iemand of bedrijf toebehoren. Dit standpunt is niet het standpunt van de Disney studio’s geweest zoals bijvoorbeeld blijkt uit de rechtszaak die het concern tegen Deathmau5 heeft gevoerd omdat deze tijdens zijn concerten oren draagt die niet alleen gelijkenis vertonen met de oren van het Oost-Karinthische fresco maar ook wel erg veel lijken op de oren van Mickey Mouse.

deadmau5

Het juridisch bewustzijn van de Disney studio’s, waar het bedrijf tegenwoordig berucht om is, komt in de tweede helft van de 20ste eeuw tot uiting in een ontstellend aantal copyright rechtszaken waarvan het spectrum zeer gevarieerd is. Van de fameuze Bambi rechtszaak waarin de Walt Disney studio’s betoogden dat Bambi zich in het publieke domein bevond om er vervolgens een copyright op te claimen ook al was de eigenlijke bedenker van Bambi de Oostenrijk-Hongaarse tekenaar Santel, tot de rechtszaak over de muziek van de Lion King die in zekere zin door Disney werd verloren, van de zaak tegen de Academy Awards die acteurs wilden laten opkomen in het kostuum van Sneeuwwitje, tot de zaken om de rechten van Winnie de Poeh, de Muppets en Alladin. Maar ook kinderdagverblijven mochten niet zomaar met de Disneyfiguren aan de haal zo bleek in 1989 toen Disney drie kinderdagverblijven sommeerde om de op de speelplaats geschilderde Disneyfiguren van de muur te halen op straffe van hoge boetes. Het aantal copyright rechtszaken op naam van de Walt Disney Company is bijna niet te tellen al kan bijvoorbeeld wel worden geconstateerd dat er tussen 1986 en 1991 1322 verschillende partijen door Disney werden aangeklaagd zodat we voor die periode uitkomen op een gemiddelde van 264,4 per jaar oftewel ongeveer 1 per werkdag.

Maar deze juridische hyperactiviteit heeft het Disney concern niet altijd gekenmerkt zo valt af te leiden uit het feit dat de onderstaande afbeelding uit de Tijuana Bibles in de jaren ’30 niet werd vervolgd, terwijl gelijkaardige uitingen in de jaren ’70, zoals we later zullen zien, op jarenlange rechtszaken konden rekenen.

Alhoewel de exacte motivaties en onderliggende drijfveren van Disney’s juridische afdeling om een dergelijke activiteit aan de dag te leggen voor een groot deel niet te achterhalen zijn lijkt het er in ieder geval op dat de meeste zaken van na de Tweede Wereldoorlog dateren. In een ander lemma ben ik dieper ingegaan op de rol die de Disney figuren in de Tweede Wereldoorlog speelden maar het is daarnaast interessant te bekijken wat Walt Disney zelf doet in deze periode. Tijdens de Tweede Wereld Oorlog werken de Disney Studio’s, na de aanslag op Pearl Harbor, nauw samen met het zogeheten Office of War Information dat het patriottistische karakter van Disney’s propaganda-animaties op voorhand toetst. Naast het produceren van animaties brengt Walt Disney ook onderdelen van het leger in zijn studio’s onder en ontstaat er een nauwe verwantschap tussen de persoon Walt Disney en het overheidsapparaat die hem niet alleen financiering voor zijn studio oplevert en een uitstekend binnenlands netwerk maar ook een rol als speciale geheim agent voor de FBI die onder meer in de McCarthy periode communistische ‘spionnen’ binnen zijn eigen studio verraadt.

Of de hechte samensmelting van Walt Disney met het overheidsapparaat van invloed is geweest op de juridische hyperactiviteit in de tweede helft van de eeuw kan niet meer dan een ongeïnformeerde intuïtie worden genoemd die eventueel door een bezoek aan de Disney archieven van meer grond zou kunnen worden voorzien, een bezoek waarvoor op dit moment de middelen en ook de gelegenheid ontbreken. Hoe dan ook blijkt dat Walt Disney zich als een groot voorvechter van het copyright ontpopt die niet alleen door allerlei rechtszaken de ‘integriteit’ van de Disney ‘creaties’ probeert te behouden maar ook de duur van het copyright te verlengen, een duur die, zoals opgemerkt, ten tijde van de creatie van Mickey Mouse slechts 28 jaar betrof maar die ten tijde van dit schrijven, onder meer dankzij de assertieve lobby van Disney’s juristen, al is verlengd tot 95 jaar. In de 20ste eeuw zien we dat steeds wanneer het copyright van Mickey Mouse dreigt te verstrijken er een verlenging van het copyright wordt bewerkstelligt, zoals de onderstaande grafiek beschrijft. En het is in zekere zin treurig te noemen dat het in dit soort processen niet, of maar moeilijk, te achterhalen is in hoeverre Disney’s juristen, lobbyisten en directeuren hier een directe invloed op hebben gehad.

mickeymousecurve

In de ceremonie die Disney in 1998 orchestreerde om de verlenging van het copyright te vieren verraadt zich echter wel de blijdschap van het concern met de zogeheten Sonny Bono act, die in de volksmond ook wel de Mickey Mouse Protection act wordt genoemd. In  Disneyland Orlando werd er door twee non-descripte heren aan Mickey Mouse een kopie van deze akte overhandig waarop de Muis, conform zijn ‘karakter’, met blijdschap reageerde, al betekende deze verlenging van het copyright dat naast Mickey Mouse miljoenen andere creaties van na 1923 nog langer werden ‘beschermd’ en daardoor bijvoorbeeld nog altijd niet goed kunnen worden gearchiveerd en in creatieve producties worden gebruikt.

Schermafbeelding 2015-07-01 om 08.54.18

Door deze specifieke gebeurtenis dienen zich vragen over de dieper liggende natuur van het copyright aan. Wat betekent het eigenlijk om een werk van de geest te beschermen?  In hoeverre moet deze bescherming zich uitstrekken tot na de dood van de auteur? In hoeverre is het terecht dat bedrijven in aanspraak op copyright kunnen maken gezien het feit dat deze entiteiten in theorie oneindig kunnen blijven opereren?

Abraham Lincoln schijnt gezegd te hebben dat de schoonheid van een idee er in ligt dat het, in tegenstelling tot materiële goederen, kan worden doorgegeven aan een ander zonder dat de eigenaar van het idee er minder van wordt. Tegelijkertijd is het duidelijk dat als de ideeën slechts gratis kunnen worden weggeven de bedenkers ervan minder reden hebben om hun ideeën openbaar te maken. De schoonheid van het copyright is dan ook daar in gelegen dat het de bedenkers van ideeën beschermt en hen voor een beperkte periode toestaat om geld te verdienen met producten van hun geest. De evolutie van de copyrightwetgevingen van de 20ste eeuw toont echter dat de nadruk die in eerste instantie was gelegen op het beschermen van de auteur, na verloop van tijd is verschoven naar het geld verdienen waarbij de grote bedrijven de ‘bescherming’ van het copyright vaak het beste weten te benutten. Deze evolutie stelde de Walt Disney Company in het jaar 2014 in staat om met de verkoop van allerlei door copyright beschermde producten, waarvan zij de grote meerderheid niet zelf hebben gecreëerd,  ongeveer 7,5 biljoen dollar aan winst te boeken op een omzet van 48.6 biljoen.

waltmickey

Wie weet dus welke aanleiding de Walt Disney studio’s zullen vinden om voor 2023, het jaar waarin het copyright op Mickey Mouse voor de zoveelste keer zal verstrijken, een nieuwe verlenging te propageren bijvoorbeeld, zo wil het gerucht, via het fameuze TTIP verdrag. De geheimzinnige aard van dit verdrag staat helaas weeral een bodemonderzoek op dit punt niet toe maar hoe dan ook valt in het handelen van de Walt Disney Studio’s op hoe verhalen uit het publieke domein exclusief in Disney beheer komen waarna het bedrijf via merchandise hoge inkomsten genereert terwijl, het moet gezegd, er eigenlijk geen nieuwe verhalen door Disney het licht hebben gezien tenzij men “Lilo &Stitch” en de “Emperor’s new groove” als waardevolle contributies beschouwt.

Het hoeft in deze context niet te verbazen dat er in het begin van de jaren ’70 een groepje cartoonisten was die de strategie van de frontale aanval koos. De Air Pirates produceerden, onder leiding van Dan O’Neil, twee magazines waarin Mickey Mouse in een hele andere setting is te zien. Het verhaal begint bij de existentiële uitroep van Mickey dat iedereen hem weliswaar lief vindt maar dat niemand met hem neukt. Hierna wordt hij door zijn aartsvijanden ontvoerd en komt hij in het laadruim van een vliegtuig terecht met Minnie die hij toch in ieder geval weet te beffen voordat de laadklep wordt geopend en ze naar beneden storten waarbij ze door vliegende dinosaurussen van een wisse dood worden gered. Het expliciete doel van deze strips was om aangeklaagd te worden en toen een rechtszaak in eerste instantie uitbleef liet Dan O’Neil een vriend van hem de magazines op tafel leggen tijdens een belangrijke bestuursvergadering van Disney waarna er inderdaad een rechtszaak op gang kwam die acht jaar zou duren en het Walt Disney Concern meer dan 2 miljoen dollar heeft gekost.

Schermafbeelding 2015-07-11 om 21.31.01

Het verloop van deze rechtszaak is in zekere zin chaotisch te noemen en er is een hoge mate van mythevorming rond ontstaan die door Dan O’Neill vakkundig in stand wordt gehouden. Het misschien wel apocriefe verhaal over de de eerste zitting vertelt bijvoorbeeld hoe  O’Neil de rechtszaal binnenkwam met een pistoolholster omgegespt waarin een banaan zat verborgen waarna hij overmeesterd werd door een agent die uitriep “There’s a man with a… Banana!”. Ook wordt er gezegd dat O’Neil en Richards onder begeleiding van camera’s de rechtszaal binnenkwamen terwijl Richards luid “We’re guilty! We’re guilty!” riep waarop hun advocaat snel het bewijsmateriaal vernietigde. Desalniettemin blijft het een cause celebre waarover O’Neil jaren later nog interessante dingen zegt zoals bijvoorbeeld in zijn antwoord op de vraag of de Air Pirates door deze rechtszaak een precedent hebben geschapen waarop hij antwoordt. “We fought back, that might have been a precedent.”

De eerste veroordeling uit 1979 voorzag in 190.000 dollar boete voor O’Neil. Zijn reactie hierop, zo herinnert hij zich later, was simpel. “Doing something stupid once, is just plain stupid, doing it twice is a philosophy.” Het was zijn bedoeling om tot aan de Hoge Raad zijn zaak te verliezen en de rechtbank te dwingen hem in de gevangenis te stoppen voor het tekenen van een muis waardoor hopelijk nationale onrust zou ontstaan.

Na de veroordeling produceert hij dus het Communique #1 van het Mouse Liberation Front dat tot dat moment slechts uit hemzelf had bestaan en waarin de copyright-kwestie expliciet wordt benoemd. Het document verspreid zich razendsnel en doet het M.L.F exponentieel groeien tot een landelijk netwerk van kunstenaars waarbij de filosofie wordt gehanteerd dat het onmogelijk is om een grote massa te berechten zoals ook in het verhaal van Spartacus naar voren komt. In een zelden vertoonde onderneming van solidariteit ontstaan er al snel 50 cellen kunstenaars die aan de haal gaan met de Disney creaties door bijvoorbeeld Minnie Mouse als Mona Lisa te tekenen of een foto te maken een naakte gemaskerde vrouw met Mickey op haar borst getekend. Al met al gaat er 30 ton kunst met treinen door Amerika in een poging Disney te verslaan. Hierdoor slagen O’Neil en het M.L.F er in om Disney terug aan de onderhandel tafel te brengen waar overeengekomen wordt dat O’Neil geen kosten of boetes zal hoeven te betalen op voorwaarde dat hij stopt de Disney creaties te parodiëren. Na de ondertekening van het contract roept hij luid dat hij gewonnen heeft, waarop zijn advocaat hem corrigeert en zegt dat hij verloren heeft, maar enkel geen kosten hoeft te betalen.

Onderzoek van Terrence Chua, die een uitgebreid verslag van het verloop van de Air Pirates zaak heeft gemaakt,  lijkt er op te wijzen dat rechters in copyright rechtszaken over het algemeen in het nadeel van die parodisten oordelen die in hun creaties gebruikmaken van seks of de zogeheten goede smaak op een andere manier schenden. Als dit klopt is ook het copyright, naast vele andere wetgevingen, een instrument geworden om zoiets vaags als de goede smaak te verdedigen. Verder onderzoek zou moeten uitwijzen in hoeverre vergelijkbare beschermende patentwetgevingen in bijvoorbeeld de medicijnen, de voedselindustrie en het menselijke genoom consequenties hebben voor de bestraffing van het menselijk gedrag of dat er eerder sprake is van een omgekeerde werking waarbij het gedrag van de mensen vertaald wordt in wetgeving zoals men dat over het algemeen gewend is aan te nemen.

Maar door het in verband brengen van Disney met het copyright, het beschrijven van de collaboratie van Disneyfiguren tijdens de Tweede wereldoorlog, en ook door het benoemen van de rol van Walt Disney als informant voor de FBI,  zijn we nog altijd niet geraakt aan de meest schandalige daad van het Walt Disney Concern die ongetwijfeld is gelegen in het vermoorden van een groot aantal lemmingen voor White Wilderness, de documentaire waarin de apocriefe notie werd gevestigd dat lemmingen en masse en met grote graagte tot zelfmoord overgaan. Iets dat dus in een volgend lemma zal moeten worden besproken.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s