DEEL IV: de geschiedenis van wat zich in de lucht bevindt // de monarchvlinder

In de geschiedenis van wat zich in de lucht bevindt is de monarchvlinder altijd een weinig opvallende verschijning geweest. In eerste instantie zie je de vogels, vleermuizen, allerlei insecten, de zon, meteorieten, sterren en de aarde zelf die zich in zekere zin toch ook in de lucht bevindt. Maar ook uit het water wordt de atmosfeer gepenetreerd door vliegende vissen, bepaalde orka’s en ook de vliegende pijlstaart-rog die zonder duidelijke reden tot wel 5 meter boven het water springt. Vervolgens trekken wolken, regen, bliksem, de regenboog, nevels en allerlei goddelijke verschijningsvormen de aandacht waarna onvermijdelijk de eerste geworpen steen zijn intrede doet in het domein van de lucht. Pijlen, kanonskogels en vlaggen volgen als ook de muziek die met het krijgsspel gepaard gaat en die door het trillen van de atmosfeer de wereld binnendringt. Plots verschijnt de ballonvaart waarbij in eerste instantie een schaap, een eend en een haan de lucht in worden gestuurd. Later zijn het de zeppelins en doen allerhande balspelen hun intrede waaronder golf, baseball, honkbal, tennis, voetbal, basketbal, rugby, hurling en dergelijke. Maar je kan natuurlijk ook de heer Lindbergh niet vergeten die in 1927 in New York opstijgt, 33 uur later uit de lucht op Parijs neerdaalt en begroet wordt door wat de grootste file uit de geschiedenis van Parijs genoemd is. 150.000 mensen waren naar het vliegveld gereden om hem te begroeten zonder te weten welke vliegtuigen binnen afzienbare tijd de Europese steden in as zouden gaan leggen. Het heeft overigens geen vijftig jaar geduurd voordat Frankrijk een gepast antwoord stuurde in de vorm van Philip Petit, de koorddanser die een kabel spande tussen de torens van het World Trade Center in New York en heen en weer liep op de plek waar nu nog slechts de leegte is. Er ontstaan gaandeweg steeds meer militaire objecten in de lucht, helikopters, bommenwerpers, ballonnen, zeppelins en later ook drones maar dit zou de aandacht er niet van mogen afleiden dat kinderen al sinds de 16e eeuw hun zeepbellen de atmosfeer in hebben laten glijden en sinds 400 voor christus hun vliegers hebben opgelaten.

Na de oorlog worden satellieten de ruimte in gestuurd en al snel volgt een heel scala aan dieren. De eerste diersoort in de ruimte zijn fruitvliegjes. Een miljoenen kostende expeditie wordt in 1947 gelanceerd en ze overleven het. Algauw volgden muizen, ratten en allerlei primaten. De eerste apen komen in de ruimte om en in de volgende halve eeuw wordt een enorm aantal dieren de kosmos in gelanceerd, waarvan het merendeel tijdens of kort na de expedities overlijdt. Het gaat hier over Albert de II, Tzigan en Desy, Laika (dood), het resusaapje Gordo, Able en Baker (Able overleefde het niet, Baker wel), Marfusa, twee anonieme kikkers en twaalf muizen opgeblazen tijdens de lancering, de honden Belka en Strelka samen met een grijs konijn, veertig muizen, twee ratten, 15 flessen fruitvliegjes en planten, drie zwarte muizen Sally, Amy en Moe, een hond genaamd Chermushka, enkele muizenkikkers en een Guinea biggetje zonder naam, Hector de rat, Felicette de poes die een vervanger was voor Felix de kat die vlak voor de lancering was weggevlucht, de honden Veterok en Ugolyok en Belisario de Rat, de Horsfield schildpad in 1967, Bonny de makaakaap, Juan de Argentijnse aap, twee spinnen genaamd Arabella en Anita, samen met drie zakmuizen, een fundulus heroclitus ofwel straalvinnige vis, 24 mannelijke albinoratten, een zebravis, salamanders, woestijnvliegen, boomkikkers, karpers, een medakavis, een nachtvlinder. Bij de laatste vlucht van de Colombia in 2003 waren zijdewormen, wielwebspinnen, blauwzwarte houtbijen, mieren en een japanse killivis, aan boord, hun overblijfselen werden in het water teruggevonden na de rampzalige lancering. Nadezha de kakkerlak was het eerste levende wezen dat zich voortplantte in de ruimte en drie en dertig kleine kosmische kakkerlakken mee terug naar de aarde bracht. Bij elke lancering werd minstens 700 ton koolstofdioxide de atmosfeer in gestoten. Deze atmosfeer bestaat voor het grootste gedeelte uit stiktstof en zuurstof, voorts uit argon, koolstofdioxide, neon, helium, methaan, krypton, distikstofoxide, waterstof en xenon. Het percentage koolstofdioxide is doorgaans 0,03 geweest maar neigt tegenwoordig naar 0,04 en dat is de hele oorzaak van de wereldwijde klimaatkwestie. Het is, op het moment van schrijven, niet duidelijk of de ontwikkelingen die nu zichtbaar zijn gaan leiden tot de catastrofes waarnaar ze wijzen of weer een andere vorm zullen aannemen terwijl de mensen met hun levens voortgaan.

De monarchvlinder heeft in die hele geschiedenis een vrij onopgemerkt bestaan kunnen leiden. Waarom de kleine oranje vlinder bijvoorbeeld in staat is om de Atlantische oceaan over te steken heeft nog niemand achterhaald. We weten slechts dat de vlinder sinds de 19e eeuw voorkomt in de taxonomie en in Australië de naam the wanderer draagt. De monarchvlinder voedt zich met de zijdeplant waardoor zijn lichaam langzaam giftig wordt voor de meeste diersoorten. Hij is het enige insect die lange stukken migreert bijvoorbeeld van Mexico naar Amerika waar in de zomer de zijdeplant gewoonlijk rijkelijk groeit. In grote zwermen die als oranje wolken over de landsgrenzen zweven, leggen ze tot wel 100 kilometer per dag af. Omdat de beestjes maar een maand leven reproduceren ze zich onderweg drie keer. Hoe de vierde generatie nog de weg terug naar Mexico weet is een wonderbaarlijk mysterie of om het anders te zeggen nog in onderzoek. In oktober vertrekken miljoenen monarchvlinders in grote zwermen weer naar het zuiden, arriveren rond 1 november in Mexico en brengen er de winter door. De vlinders blijven meestal dicht bij elkaar maar als ze in een storm terecht komen kan het voorkomen dat een klein deel van de koers afdrijft en per ongeluk de oceaan oversteekt, nu en dan rustend op voorbijkomende schepen, om pas in Europa een overwinterplek te vinden. Tijdens deze periode verkeren ze in een winterslaap waardoor ze langer leven dan de andere generaties en reproduceren ze zich niet tot in de lente. Omdat ze ook minder zijdeplant eten verliezen ze hun giftigheid waardoor tegen het einde van de winter een aanzienlijk deel van de monarchvlinders alsnog wordt opgegeten.

Het leefgebied van de vlinders in Mexico halveert, op het moment van schrijven, ongeveer ieder jaar en de zijdeplant, hun voornaamste voedsel, groeit minder vanwege de genetisch aangepaste gewassen die tegenwoordig overal opkomen. Maar vooralsnog komen begin november miljoenen oranje vlinders Mexico binnenvliegen in de periode waarin ook de dag van de doden valt en het is daarom dat de Mexicanen gewend zijn om in het verschijnen van de grote oranje vlinderwolken de zielen van hun overleden familieleden en vrienden te herkennen. Dit was van oudsher de meest verfijnde rol van de monarchvlinders in het wereldgebeuren totdat in 2009 een spaceshuttle naar het ISS-station vertrok met drie monarchlarven aan boord voor het programma Buttterflies in Space. Tijdens dit experiment, dat door louter toeval samenviel met de mislukte klimaatconferentie van Copenhagen, stierf de hele populatie larven vanwege de extreme omstandigheden aan boord van de shuttle die de toepasselijke naam Atlantis droeg. In die periode heb ik enkele dagen in de kelder onder een deken gelegen nadat ik het nieuws over de monarchvlinder, dat in de berichtgeving over de conferentie enigszins ondergesneeuwd raakte, vernomen had. In een hoek lag ik te staren naar mijn telefoon waarop ik keer op keer de speech van Prins Charles van Engeland tijdens de opening van de klimaatconferentie bekeek. Hij zei daar dat de toekomst van de mensen ervan af hing of ze een manier zouden vinden om als deel van de natuur te leven en gebruikte daarbij een indrukwekkende woordspeling. It al depends on wether we will live apart from nature or as a part of it.  Ik dacht daarbij aan de doodsstrijd van de monarchvlinders in de Atlantis en zag daarin een veel krachtiger repliek. Door te sterven toonden ze, mijns inziens, dat men op aarde wel of niet in staat kan zijn om de meningsverschillen te overbruggen, monarchvlinders zijn alvast niet bereid om zich buiten de aarde voort te planten. In het rapport van de NASA wordt geconcludeerd dat although monarchs are very well studied and their anatomy is well known, there is still much to be learned.

charles monarch

De gevolgen van een eventueel verdwijnen van de monarchvlinder zijn maar moeilijk in te schatten. Er zijn weinig soorten die voor voedsel van hen afhankelijk maar zeker is dat de zijdeplant zonder hen weer exponentieel zou groeien. Waarschijnlijk is ook dat het niet alleen voor Mexicanen, die rondom het verschijnen van de monarch een bescheiden vorm van toerisme hebben ontwikkeld, maar ook voor de Noord-Amerikaanse witgebekte gierzwaluw een teleurstelling zou betekenen. Deze vogel brengt bijna haar gehele leven in de lucht door met uitzondering van het uitbroeden van haar eieren. Ze landt niet op de aarde om te slapen, noch om te eten, noch om te vrijen. De gierzwaluw zou de monarchvlinder vanwege zijn giftigheid nooit eten, maar toch lijkt het er volgens de Mexicaanse ecoloog Ernesto Christian Enkerlin Hoeflich in de lente soms wel op alsof de twee soorten een afspraak hebben om elkaar ter hoogte van de grens tussen Mexico en Amerika, waar mensen een lang en hoog hek hebben geplaatst, te ontmoeten.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s